Alles is eindig, gelukkig wel

Op zijn woonboot aan ’t IJ denkt filosoof René Gude na over zijn geleefde leven. Terwijl zijn huis meedeint op de golven van langsvarende vrachtboten, speedboten en roeiboten weet de ‘Denker des Vaderlands’ het zeker: Wees tevreden met alles wat is gedaan en God zij dank is alles eindig, gelukkig wel. Hij blijft genadeloos positief en is ongekend kwetsbaar.

‘Als mensen naar het beeld van god geschapen zijn, zie je dat aan de wil.’
“Mensen, maar ook andere zaken, hebben bestaansrecht door eindigheid. Als er geen begin en geen einde is, zou je opgaan in het grote geheel en niet individualiseren. Wij hebben een soort wil, die uitgaat van het feit dat dat wat we doen blijft en dat het leven dat we leiden voor eeuwig is. We hebben een soort onmatige begeerte.
Er is een mooie uitspraak van Descartes: ‘Als mensen naar het beeld van god geschapen zijn, zie je dat aan de wil.’ Want de wil bij mensen is oneindig, terwijl het verstand, het leven en het voorstellingsvermogen beperkt zijn.”

‘Tijden van schaarste laten goed zien dat het leven eindig is’
“In deze wereld kan je de mafste dingen willen en die krijg je dan nog ook! Van parasail-vakanties in Thailand tot Yaks melken in Tibet. Je kunt relaties hebben met hoeveel en wie je maar wil. Het is allemaal mogelijk! En als onze rijkdom groeit, zoals het de afgelopen vierhonderd jaar heeft gedaan, komen er alleen maar meer mogelijkheden bij. Kan je in een tijd met zo’n grote overvloed, je begeerte beperken? Het is onmogelijk om alle mogelijke ambities na te jagen, er moet een selectie gemaakt worden.
Het is makkelijker om die begeerte te beheersen als die overvloed er niet is. Dan is het leven tamelijk overzichtelijk: als er geen eten voor vandaag en morgen is, is dat het einde. Tijden van schaarste laten goed zien dat het leven eindig is. Overvloed geeft een soort illusie dat alle mogelijkheden onbeperkt zijn en het leven oneindig is.”

‘Ik moet nu dus op een of andere manier tevreden zijn met datgene wat ik bereikt heb.’
“Ik ben nu 56 jaar en ernstig ziek. In je gezonde leven, leef je voor het oneindige. Als je vandaag een tegenslag hebt, kan die morgen weer worden rechtgetrokken. Dat ‘eindigt’ als je hoort dat alles binnen afzienbare tijd afgelopen is. Ineens was ik arbeidsongeschikt en ernstig ziek. Ik moet nu dus op een of andere manier tevreden zijn met datgene wat ik bereikt heb. Ik kan mijzelf namelijk niet meer de illusie voortoveren dat alles morgen, overmorgen of over twintig jaar goed komt.
Ik ben dus nu al een paar jaar bezig om mijzelf af te leren om in het oneindige te leven. Af en toe heb ik namelijk nog wel begeertes en wil ik allemaal fantastische dingen doen, maar dat kan echt niet meer.
De methode die ik daarvoor gebruik is dat ik niet meer vooruit kijk naar dingen die nog komen gaan, maar me omdraai en kijk naar dingen die ik gerealiseerd heb en deze dingen als het ware evalueer. Ik ga met m’n rug naar de toekomst staan en met mijn blik naar het verleden.”

‘Op een gegeven moment moet je overstappen in een roeiboot’
“Met onze ongebreidelde wil zit iedereen eigenlijk in een soort speedboot die de hele tijd keihard doorvaart. Ondertussen ontwijk je klippen en heb je af en toe motorpech. Toch blijf je varen naar de horizon, terwijl je niet weet wat daarachter ligt. Je gooit golven op, waarmee je anderen vooral lastigvalt en als je te hard gaat maak je hele oevers kapot.
Als het eind van je leven nadert is het goed om over te stappen in een roeiboot. In een roeiboot zit je andersom en vaar je dus met je rug naar je einddoel toe. Ondertussen zie je iedereen langs flitsen, terwijl je zelf terugkijkt en rustig door dobbert.
Dat is een aardig beeld, dat heel concreet zegt: als je jong en ambitieus bent leef je voor de oneindigheid en dat is heel goed. Dan wil je namelijk alles wat je doet, nog beter doen. Naarmate je ouder wordt is het goed om te beseffen dat alles eindig is, eens terug te kijken en de verworvenheden die je hebt opgebouwd te koesteren.”

‘We leven niet langer, we sterven langer’
“Wij leven in de merkwaardige situatie, dat de medische wetenschap ons langer laat leven. Wat uiteindelijk betekent dat wij niet per se langer leven, maar eerder langer sterven. Want iedereen krijg rond zijn vijfenzestigste of zeventigste allerlei mankementen, maar kan met medische hulp nog even door. Of je krijgt op jongere leeftijd kanker, zoals ik. Kanker is geen ‘fast-killer’ meer: tussen het moment dat je merkt dat je levenskracht afneemt en dat het echt klaar is zit vaak wel tien jaar. De medische wetenschap geeft ons al die tijd om over te stappen in een roeiboot, dat is echt een voorrecht. Noem het ziektewinst: je bent ziek, maar al die tijd kan je gericht nadenken over eindigheid.”

‘Wellicht kom je er na een lange reis achter dat je heel blij bent, met wat je doet in je leven.’
“Als je jonger bent en je beseft dat je in de speedboot zit is het best aan te raden om af en toe al even in een roeiboot te gaan zitten. Je leven overdenken. Dat kun je een quarterlife-crisis of een midlife-crisis noemen. Je kan het ook zien als een soort overgangsperiode. Is het niet heel goed om bijvoorbeeld na je studie te bedenken: wat voor scholier en student was ik? Ben ik blij met wat ik bereikt heb? Kan ik hier mee verder? En deze vragen kun je jezelf na tien jaar, als je een huis, vaste partner en kinderen hebt, opnieuw stellen.
Hiervoor kan je een vakantie van zes maanden, een weekend, een middag, of twee jaar uittrekken, dat maakt niet uit. Wellicht kom je na een lange reis erachter dat je heel blij bent met wat je doet in je leven en dat is alleen maar goed.
In de speedboot ga je altijd net te hard, maar ben je ook altijd net te hard voor jezelf. Als je ergens aankomt, ben je nooit tevreden en wil je verder en meer. In de roeiboot is het juist zaak om iets zachter voor jezelf te zijn.”

Interview wat ik samen met Jan Willem Stenvers maakte met toenmalig ‘Denker des Vaderlands’ René Gude voor Doopsgezind NL, december 2013.

Geef een reactie